Γιατί το παιχνίδι είναι τόσο σημαντικό;
Το παιχνίδι χτίζει το παιδί. Η πρόσβαση δίνει σε κάθε παιδί την ευκαιρία να ζήσει τη χαρά του.
Η αξία του παιχνιδιού
Πώς το παιχνίδι χτίζει το παιδί, ποια είναι η θέση του στην ιστορία και γιατί αποτελεί δικαίωμα κάθε παιδιού.
Διαβάστε για το παιχνίδι →
Όταν το παιχνίδι δεν συναντά το παιδί
Όταν ένα παιδί θέλει να παίξει αλλά το παιχνίδι δεν είναι προσβάσιμο, χάνονται πολύτιμες ευκαιρίες συμμετοχής, μάθησης και ανάπτυξης.
Διαβάστε για τα εμπόδια στο παιχνίδι →
Η αξία του προσβάσιμου παιχνιδιού
Γιατί η πρόσβαση αλλάζει την καθημερινότητα των παιδιών και πώς το προσαρμοσμένο παιχνίδι ανοίγει χώρο για πρωτοβουλία, συμμετοχή και χαρά.
Διαβάστε για το προσβάσιμο παιχνίδι →Η σημασία του παιχνιδιού
Το παιχνίδι είναι δικαίωμα και βασικός τρόπος μάθησης, επιλογής, επικοινωνίας και συμμετοχής. Όταν η πρόσβαση λείπει, δεν λείπει η επιθυμία του παιδιού να παίξει, αλλά ο κατάλληλος τρόπος.
Η αξία του παιχνιδιού
Η βασική ιδέα: Το παιχνίδι δεν είναι διάλειμμα από την ανάπτυξη. Είναι ένας από τους βασικούς τρόπους με τους οποίους το παιδί αναπτύσσεται, συνδέεται με τους άλλους και συμμετέχει στον κόσμο γύρω του.
Η παιδική ηλικία είναι για παιχνίδι
Η παιδική ηλικία υπάρχει για να γεμίζει με παιχνίδι. Για ένα μικρό παιδί, το παιχνίδι είναι η βασική του απασχόληση, το δικό του «επάγγελμα». Δεν είναι μια ανταμοιβή μετά από κάτι σημαντικό. Είναι κάτι σημαντικό από μόνο του.
Μέσα από το ελεύθερο παιχνίδι το παιδί ανακαλύπτει τι του αρέσει, ακολουθεί την περιέργειά του, γελά και ζητά «κι άλλο». Αξίζει να έχει καθημερινά χρόνο, χώρο και ευκαιρίες για να παίζει με τον δικό του τρόπο.
Το παιχνίδι χτίζει το παιδί
Το παιχνίδι είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ανάπτυξης. Με κάθε κίνηση, ήχο, δοκιμή και επανάληψη το παιδί εξασκεί την κίνηση, την αντίληψη, την επικοινωνία και τη ρύθμιση των συναισθημάτων του.
Παίζοντας μαθαίνει να περιμένει, να επιμένει, να συνεργάζεται και να εμπιστεύεται τις δυνατότητές του. Χτίζει σχέσεις και αυτοπεποίθηση, ενώ οι εμπειρίες του γίνονται τα θεμέλια για τα επόμενα βήματα της ζωής του.
Μάθηση και ανακάλυψη
Το παιχνίδι είναι γεννήτρια μάθησης. Το παιδί παρατηρεί, συγκρίνει, δοκιμάζει, κάνει υποθέσεις και ανακαλύπτει τι συμβαίνει όταν αλλάζει κάτι. Ακόμη και ένα απλό παιχνίδι μπορεί να γίνει μια μικρή προσωπική ανακάλυψη.
Το παιχνίδι και η γνωστική ανάπτυξη είναι στενά συνδεδεμένα. Η φαντασία, η προσοχή, η επίλυση προβλημάτων και η γλώσσα καλλιεργούνται όταν το παιδί συμμετέχει ενεργά και μαθαίνει μέσα από τη χαρά της εξερεύνησης.
Πρωτοβουλία και αυτονομία
Στο παιχνίδι το παιδί έχει την ευκαιρία να αποφασίσει. Διαλέγει τι θέλει, πότε θα ξεκινήσει, πώς θα το δοκιμάσει και αν θα συνεχίσει. Η δική του πρωτοβουλία το βοηθά να αισθάνεται ότι μπορεί να επηρεάζει όσα συμβαίνουν γύρω του.
Κάθε μικρή επιτυχία το ενθαρρύνει να προσπαθήσει ξανά. Έτσι καλλιεργούνται η αυτονομία, η επιμονή και η εμπιστοσύνη στον εαυτό του. Το πιο σημαντικό δεν είναι πάντα το αποτέλεσμα, αλλά ότι το παιδί είχε την ευκαιρία να το προσπαθήσει μόνο του.
Επικοινωνία και παρέα
Ένα παιχνίδι μπορεί να γίνει η αρχή μιας σχέσης. Το παιδί καλεί έναν φίλο, περιμένει τη σειρά του, μοιράζεται μια ιδέα, γελά και εκφράζει αυτό που θέλει, με λόγια, βλέμματα, κινήσεις ή άλλους τρόπους επικοινωνίας.
Το κοινό παιχνίδι δημιουργεί ευκαιρίες για σύνδεση, συνεργασία και αίσθηση του ανήκειν. Δεν χρειάζεται όλοι να παίζουν με τον ίδιο τρόπο. Σημασία έχει να μπορούν να παίξουν μαζί και κανένα παιδί να μη μένει έξω από την παρέα.
Χαρά και φαντασία
Μέσα στο παιχνίδι, ένα κουτί μπορεί να γίνει καράβι και ένα μικρό σκυλάκι ο πρωταγωνιστής μιας ολόκληρης ιστορίας. Το παιδί δοκιμάζει ρόλους, εκφράζει συναισθήματα και φτιάχνει κόσμους που υπάρχουν μόνο στη φαντασία του.
Το παιχνίδι έχει αξία και για την ίδια τη χαρά που προσφέρει. Για το γέλιο, την έκπληξη, την ελευθερία και τις στιγμές που το παιδί ξεχνιέται επειδή απλώς απολαμβάνει αυτό που κάνει.
Το παιχνίδι από την αρχαιότητα
Στην αρχαία Ελλάδα, τα παιδιά έπαιζαν με αστραγάλους, σβούρες και στεφάνια. Το παιχνίδι ήταν μέρος της καθημερινότητάς τους, ένας τρόπος να κινηθούν, να δημιουργήσουν και να συναντηθούν με άλλα παιδιά.
Στην «Πολιτεία» (537a), ο Πλάτων έγραψε: «μὴ τοίνυν βίᾳ […] τοὺς παῖδας ἐν τοῖς μαθήμασιν ἀλλὰ παίζοντας τρέφε». Δηλαδή, τα παιδιά δεν πρέπει να μαθαίνουν με εξαναγκασμό, αλλά μέσα από το παιχνίδι.
Στους «Νόμους» (794a), παρατηρεί ότι τα παιδιά επινοούν αυθόρμητα τα δικά τους παιχνίδια όταν βρίσκονται μαζί. Αυτή η εικόνα μάς θυμίζει κάτι πολύτιμο για το ελεύθερο παιχνίδι: το παιδί χρειάζεται χώρο να φαντάζεται, να δημιουργεί τους δικούς του κανόνες και να απολαμβάνει τη χαρά του παιχνιδιού.
Το παιχνίδι είναι δικαίωμα
Το παιχνίδι δεν είναι πολυτέλεια ή ανταμοιβή. Είναι δικαίωμα κάθε παιδιού, όπως αναγνωρίζεται στο άρθρο 31 της Σύμβασης του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού.
Το δικαίωμα στο παιχνίδι έχει την ίδια θεμελιώδη σημασία με άλλα δικαιώματα, όπως η υγεία, η εκπαίδευση, η στέγαση και η διατροφή. Για να γίνεται πραγματικότητα, χρειάζονται χρόνος, αποδοχή, προσβάσιμα παιχνίδια και χώροι όπου κάθε παιδί μπορεί να συμμετέχει.
Παιχνίδι, υγεία και συμμετοχή
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναγνωρίζει τη σημασία των ευκαιριών για παιχνίδι στην υγεία, την ευημερία, τη μάθηση και την ανάπτυξη του παιδιού.
Η Διεθνής Ταξινόμηση Λειτουργικότητας, Αναπηρίας και Υγείας για Παιδιά και Νέους (ICF-CY, 2007) συμπεριέλαβε ρητά το παιχνίδι στις δραστηριότητες και στη συμμετοχή (d880). Η ταξινόμηση έχει πλέον ενσωματωθεί στο γενικό ICF.
Το ζητούμενο είναι κάθε παιδί να έχει ουσιαστικές ευκαιρίες για παιχνίδι και συμμετοχή στην καθημερινότητά του.
Η αξία του προσβάσιμου παιχνιδιού
Ένα παιχνίδι γίνεται προσβάσιμο όταν ο χειρισμός, η θέση και ο τρόπος συμμετοχής ταιριάζουν στις δυνατότητες του παιδιού. Η προσαρμογή ανοίγει τον δρόμο για να μπορεί να παίξει με δική του πρωτοβουλία.
Το παιδί έχει τον πρώτο λόγο
Η αξία του προσβάσιμου παιχνιδιού δεν βρίσκεται μόνο στο αν το παιχνίδι λειτουργεί. Βρίσκεται στο αν το παιδί μπορεί να συμμετέχει ουσιαστικά, να επιλέγει αυτό που του αρέσει και να ακολουθεί τον δικό του ρυθμό.
Το παιδί αποφασίζει πότε θα ξεκινήσει, αν θα συνεχίσει και τι θέλει να δοκιμάσει. Δεν μας αρκεί να λειτουργεί το παιχνίδι. Θέλουμε να το χαίρεται το ίδιο το παιδί, με τον δικό του τρόπο και τη δική του πρωτοβουλία.
Η προσαρμογή ανοίγει δρόμους
Ένα μεγαλύτερο κουμπί, ένας κατάλληλος διακόπτης, μια σταθερή βάση ή μια διαφορετική θέση μπορεί να κάνει το παιχνίδι προσβάσιμο σε ένα παιδί που δυσκολευόταν να το χειριστεί.
Η προσαρμογή ξεκινά από τις δυνατότητες, τα ενδιαφέροντα και τις προτιμήσεις του παιδιού. Αλλάζουμε τον τρόπο πρόσβασης, όχι την ανάγκη του για παιχνίδι. Έτσι η επιθυμία του να παίξει μπορεί να γίνει πραγματική εμπειρία.
«Εγώ το ξεκινώ»
Το παιδί πατά έναν διακόπτη ή χρησιμοποιεί μια άλλη κίνηση που ελέγχει και το παιχνίδι αρχίζει να κινείται, να ακούγεται ή να φωτίζεται. Δεν χρειάζεται να περιμένει κάθε φορά να το ενεργοποιήσει κάποιος άλλος.
Η πρωτοβουλία περνά στο ίδιο το παιδί. Μπορεί να ξεκινήσει, να σταματήσει και να ξαναδοκιμάσει, νιώθοντας ότι έχει ενεργό ρόλο σε όσα συμβαίνουν.
Αιτία και αποτέλεσμα
«Κάνω κάτι και κάτι συμβαίνει». Όταν το παιδί ενεργοποιεί ένα παιχνίδι με τον διακόπτη, βλέπει ή ακούει το αποτέλεσμα της δικής του ενέργειας.
Μέσα από την επανάληψη μπορεί να ανακαλύψει τη σχέση ανάμεσα στην πράξη και στο αποτέλεσμα, να περιμένει την ανταπόκριση, να πειραματιστεί και να δοκιμάσει ξανά. Η μάθηση γίνεται μέρος της χαράς του παιχνιδιού.
Μαζί στο παιχνίδι
Ένα προσαρμοσμένο παιχνίδι μπορεί να γίνει αφορμή για μια κοινή εμπειρία. Τα παιδιά παίζουν εναλλάξ, περιμένουν τις φούσκες, γελούν με έναν ήχο ή φτιάχνουν μαζί μια μικρή ιστορία.
Το παιδί παίρνει μέρος στη δράση και δεν την παρακολουθεί απλώς. Μοιράζεται το παιχνίδι, το γέλιο και τη χαρά με τους άλλους. Κανένα παιδί δεν πρέπει να μένει θεατής στη χαρά. Κάθε παιδί αξίζει μια θέση στην παρέα.
«Εγώ το έκανα!»
Φανταστείτε ένα παιδί που θέλει να κάνει το σκυλάκι να περπατήσει. Η κίνησή του βρίσκει τον διακόπτη και το παιχνίδι ζωντανεύει. Κάποιος δίπλα του χαμογελά. Το παιδί ξαναδοκιμάζει και αυτή τη φορά η χαρά ξεκινά από το ίδιο.
Μέσα σε αυτή τη στιγμή χωρούν μια επιλογή, μια ανακάλυψη και η περηφάνια του «εγώ το έκανα». Γι’ αυτές τις στιγμές προσαρμόζουμε παιχνίδια. Για να μπορεί κάθε παιδί να δημιουργεί τη δική του ιστορία, να μοιράζεται το γέλιο του και να πει με τον δικό του τρόπο: «Μπορώ κι εγώ! Παίζουμε μαζί;»
Εμπόδια στο παιχνίδι
Μερικές φορές το παιχνίδι ζητά περισσότερη ακρίβεια, δύναμη ή ταχύτητα απ’ όση είναι πραγματικά απαραίτητη.
Πού συναντάμε τα πιο συχνά εμπόδια;
Τρία σημεία που αξίζει να κοιτάμε πρώτα.
Κινητικές απαιτήσεις
Μικρά κουμπιά, μεγάλη ακρίβεια ή ανάγκη για δύναμη μπορεί να κάνουν την ενεργοποίηση πολύ δύσκολη.
Οπτική και αισθητηριακή φόρτιση
Πολύπλοκο περιβάλλον, χαμηλή αντίθεση ή πολλοί ταυτόχρονοι ήχοι μπορεί να δυσκολεύουν τη συμμετοχή.
Χρόνος και πολλά βήματα
Όταν χρειάζεται γρήγορη αντίδραση ή πολλά διαδοχικά βήματα, το παιδί μπορεί να εξαρτάται από βοήθεια.
Όταν το παιχνίδι δεν συναντά το παιδί
Όταν το παιχνίδι δεν ταιριάζει στον τρόπο που κινείται, βλέπει ή ανταποκρίνεται το παιδί, μπορούμε να αλλάξουμε τον τρόπο πρόσβασης.
Όταν λείπει η γέφυρα ανάμεσα στο παιδί και το παιχνίδι
Η βασική ιδέα: Δεν ζητάμε από το παιδί να προσπαθήσει περισσότερο για να «χωρέσει» στο παιχνίδι. Αλλάζουμε το παιχνίδι και τον τρόπο πρόσβασης, ώστε το παιχνίδι να συναντήσει το παιδί εκεί που βρίσκεται.
Καθολικά σχεδιασμένα παιχνίδια
Τα παιχνίδια που είναι καθολικά σχεδιασμένα, ώστε να μπορούν να χρησιμοποιούνται εξαρχής από παιδιά με πολύ διαφορετικούς τρόπους κίνησης, όρασης, ακοής και χειρισμού, παραμένουν λίγα.
Πολλά παιχνίδια της αγοράς προϋποθέτουν συγκεκριμένη δύναμη, ακρίβεια, ταχύτητα ή αισθητηριακή ικανότητα. Έτσι, πολλές φορές το εμπόδιο βρίσκεται στο ίδιο το παιχνίδι και όχι στο παιδί.
Εμπόδια στο παιχνίδι
Μικρά κουμπιά, ανάγκη για δύναμη ή μεγάλη ακρίβεια, γρήγορη αντίδραση, σταθερή λαβή, πολλά διαδοχικά βήματα, χαμηλή οπτική αντίθεση, έντονα αισθητηριακά ερεθίσματα ή ακατάλληλη θέση μπορούν να κάνουν ένα παιχνίδι δύσκολο ή αδύνατο να χρησιμοποιηθεί ανεξάρτητα.
Τότε το παιδί μπορεί να χρειάζεται συνεχώς τη βοήθεια ενός ενήλικα για κάτι που θα έπρεπε να μπορεί να εξερευνήσει μόνο του.
Το «δεν μπορώ» δεν σημαίνει «δεν θέλω»
Η επιθυμία για παιχνίδι υπάρχει σε κάθε παιδί. Όμως, για πολλά παιδιά με αναπηρία, η δυνατότητα να παίξουν δεν συμβαδίζει πάντα με την επιθυμία τους. Συχνά έχουν λιγότερες ευκαιρίες για αυθόρμητο, ανεξάρτητο παιχνίδι και παιχνίδι με συνομηλίκους.
Όταν ο χειρισμός ή το περιβάλλον δεν είναι προσβάσιμα, το παιδί μπορεί να μένει θεατής. Το ότι δεν μπορεί να παίξει με τον τρόπο που απαιτεί το παιχνίδι δεν σημαίνει ότι δεν θέλει.
Όταν η προσπάθεια γίνεται απογοήτευση
Φανταστείτε ένα παιδί που προσπαθεί ξανά και ξανά να φτάσει ένα παιχνίδι, να κρατήσει ένα αντικείμενο ή να πατήσει ένα μικρό κουμπί. Ακόμη και ένα φαινομενικά μικρό εμπόδιο μπορεί να κάνει την προσπάθεια εξαντλητική.
Ο αρχικός ενθουσιασμός μπορεί να μετατραπεί σε απογοήτευση και το παιδί να σταματήσει να προσπαθεί. Όχι επειδή δεν ενδιαφέρεται, αλλά επειδή δεν του δόθηκε ένας τρόπος να πετύχει.
Η παγίδα της μαθημένης αδυναμίας
Όταν ένα παιδί προσπαθεί επανειλημμένα χωρίς να μπορεί να επηρεάσει το περιβάλλον του, υπάρχει κίνδυνος να αναπτύξει αίσθηση αδυναμίας και ανικανότητας. Αντί να ανακαλύπτει το «μπορώ», αρχίζει να μαθαίνει το «δεν μπορώ».
Η λεγόμενη «μαθημένη αδυναμία» μπορεί να συνοδεύεται από απόσυρση, αδιαφορία ή απάθεια, ακόμη και σε πολύ μικρά παιδιά, γύρω στα δύο χρόνια. Δεν είναι αναπόφευκτη συνέπεια της αναπηρίας. Είναι ένας κίνδυνος όταν λείπουν οι ευκαιρίες επιτυχίας και επιλογής.
Χαμένες ευκαιρίες για ανάπτυξη
Όταν το παιχνίδι είναι απρόσιτο, το παιδί δεν χάνει απλώς στιγμές διασκέδασης. Χάνει ευκαιρίες να πειραματιστεί, να κάνει επιλογές, να κατανοήσει την αιτία και το αποτέλεσμα, να επικοινωνήσει, να συνεργαστεί και να δημιουργήσει σχέσεις.
Η περιορισμένη συμμετοχή στο παιχνίδι μπορεί να επηρεάσει τις κινητικές, γνωστικές, γλωσσικές, επικοινωνιακές και κοινωνικοσυναισθηματικές δεξιότητες, αλλά και την αυτονομία του. Το παιχνίδι δεν είναι πολυτέλεια: είναι βασικός δρόμος ανάπτυξης και συμμετοχής.
Θέλετε κάτι παραπάνω από γνώση;
Δείτε ποια επιλογή ταιριάζει στην οικογένεια, στο παιδί ή στη δομή σας και ποια είναι τα επόμενα βήματα.